Fræðslumorgnar
Fræðslumorgnar
Haustið 2011 í Hallgrímskirkju kl. 10.00 á sunnudögum
Fræðslumorgnar í Hallgrímskirkju hefjast sunnudaginn 2. október með erindi sr. Jóns Dalbú Hróbjartssonar sóknarprests í Hallgrímskirkju. Sjálfboðaliðastarf kirkjunnar verður í brennidepli og mun hann í erindi sínu fjalla um hvernig gera megi helgihald sunnudagsins að hápunkti safnaðarstarfsins í gleði og með virkri þátttöku. Fræðsluerindin eru haldin í suðursal Hallgrímskirkju og hefjast klukkan 10.00 og lýkur um kl. 10.45.
Dagskrá fræðslumorgna:
Fræðslumorgnar verða haldnir í safnaðarsal Hallgrímskirkju í október og nóvember á sunnudögum kl. 10.00. Athygli er vakin á því að sunnudaginn 30. október fellur fræðslan niður vegna 25 ára vígsluafmælis Hallgrímskirkju.
Sunnudagur 2. október - Sr. Jón Dalbú Hróbjartsson: Gerum messuna að hápunkti safnaðarstarfsins í gleði og með virkri þátttöku.
Sunnudagur 9. október - Sr. Steinunn Arnþrúður Björnsdóttir: Borgarkirkja verður til.
Sunnudagur 16. október - Magnea Sverrisdóttir djákni: Kirkjan á alþjóðlegum vettvangi - kynning á starfi Lútherska heimsambandsins.
Sunnudagur 23. október - Dr. Sigurður Pálsson: Grautargerð eða fegurð, þættir úr byggingarsögu Hallgrímskirkju.
Sunnudagur 30. október - Fræðslan fellur niður vegna 25 ára vígsluafmælis Hallgrímskirkju.
Sunnudagur 6. nóvember - Sr. Guðlaug Helga Ásgeirsdóttir: Að lofa hvern dag sem kemur. Andlegar og trúarlegar þarfir fólks sem þiggur líknarmeðferð.
Sunnudagur 13. nóvember - Kristniboðsdagurinn - Sr. Jakob Ágúst Hjálmarsson: Hvers vegna kristniboð? Vangaveltur og veruleiki.
Vorið 2011 í Hallgrímskirkju kl. 10.00 á sunnudögum
Sunnudaginn 13. mars - Sr. María Ágústsdóttir: Konur og kirkjustarf í Chile.
Sunnudaginn 20. mars - nánar auglýst
Sunnudaginn 27. mars - nánar auglýst
Sunnudaginn 3. apríl - nánar auglýst
Sunnudaginn 10. apríl - nánar auglýst
Haustið 2010 í Hallgrímskirkju kl. 10.00 á sunnudögum.
Sunnudagur 3. október - Sr. Birgir Ásgeirsson: Meðvirkni.
Sunnudagur 10. október - Sr. Petrína Mjöll Jóhannesdóttir: Gleðin er grunnur að góðu lífi.
Sunnudagur 17. október - Þorvaldur Friðriksson, fréttamaður: Keltnesk orð og örnefni á Íslandi.
Sunnudagur 24. október: Fræðslumorgunn fellur niður vegna 70 ára afmælishátíðar Hallgrímssafnaðar.
Sunnudagur 31. október - Dr. Kristinn Ólason: Um siðrof og siðbót í Gamla testamentinu.
Sunnudagur 7. nóvember - Sr. Þorvaldur Karl Helgason: Sorg og sorgarviðbrögð.
Sunnudagur 14. nóvember - Stefán Einar Stefánsson, framkvæmdastjóri Biblíufélagsins: Biblían og kristniboðið.
Vorið 2010 í Hallgrímskirkju kl. 10.00 á sunnudögum.
Á þessu vori verður boðið upp á fjóra fræðslumorgna í Hallgrímskirkju. Fræðslumorgnarnir eru fyrir messu á sunnudögum og hefjast kl. 10.00. Í mars verðe tveir slíkir morgnar. Sá fyrri er núna á sunnudaginn, 14. mars, og sá síðari þann 21. mars. Í apríl verða einnig tveir fræðslumorgnar, sunnudagana 18. og 25. apríl.
Haustið 2009 í Hallgrímskirkju kl. 10.00 á sunnudögum.
Sunnudagur 27. september - Barnið og sálmurinn. Herra Karl Sigurbjörnsson biskup og fyrrum sóknarprestur í Hallgrímssókn heimsækir fræðslumorgunn og ræðir um barnið og sálminn í tengslum við trúaruppeldi.
Sunnudagur 4. október - Kristni og konur. Síðastliðið vor kom út greinasafn undir heitinu “Kvennabarátta og kristin trú”, þar sem fræðikonur af ólíkum fræðasviðum fjalla um áhrif kristinnar trúar á upphaf íslenskrar kvennabaráttu. Í þessu erindi mun dr. Arnfríður Guðmundsdóttir prófessor, sem er önnur af tveimur ritstjórum bókarinnar, kynna bókina og þær rannsóknir sem hún byggir á, en bókin er afrakstur rannsóknaverkefnis sem styrkt var af Kristnihátíðarsjóði.
Sunnudagur 11. október - Hallgrímskirkja og ég! Á þessum fræðslumorgni ræðir Guðrún Guðlaugsdóttir blaðamaður um nöfnu sína og ömmu og um áhuga og umhyggju hennar fyrir Hallgrímskirkju, en Guðrún átti þá brennandi hugsjón að Hallgrímskirkja risi þar sem hún er nú.
Sunnudagur 18. október - Prestskona með flókna fortíð. Steinunn Jóhannesdóttir rithöfundur stiklar á stóru um ævi Guðríðar Símonardóttur, konunnar sem varð eiginkona Hallgríms Péturssonar og deildi kjörum með honum í 38 ár.
Sunnudagur 25. október - Barnið og ljóðið. Böðvar Guðmundsson skáld heimsækir fræðslumorgunn og ræðir um barnið og ljóðið.
Sunnudagur 1. nóvember - Í söknuði staðar og stundar. Á allra heilagra messu ræðir sr. Birgir Ásgeirsson um ýmsa þætti sorgarinnar í daglegu lífi okkar, sérstaklega þessi skyndilegu hughrif sem stundum koma yfir í daglegu lífi. Hvernig horfumst við í augu við þessar tilfinningar sorgar og söknuðar?
Sunnudagur 8. nóvember - Hjálpar- og kristniboðsstarf. Á kristniboðsdaginn kemur Bjarni Gíslason kynningar- og fræðslufulltrúi Hjálparstarfs kirkjunnar og ræðir um hjálparstarf og starf kristniboðsins, en hann starfaði áður sem kristniboði í Afríku.
Vorið 2009 í Hallgrímskirkju kl. 10.00 á sunnudögum.
Fræðslumorgnarnir eru í suðursal Hallgrímskirkju kl. 10.00 á sunnudagsmorgnum (gengið inn til hægri úr anddyri). Erindi og umræður standa yfir í um 40 mín. og boðið er upp á molasopa áður en messan hefst í kirkjunni kl. 11.00. Allir eru velkomnir og kostar ekkert inn.
Sunnudagur 25. janúar. Herdís Einarsdóttir, sálfræðingur, fjallar um kvíða í daglegu lífi.
Sunnudagur 1. febrúar. Kristur og kreppan. Ævar Kjartansson, guðfræðingur og útvarpsmaður.
Sunnudagur 8. febrúar. Dómsdagsmynd Gunnars Gunnarssonar. Hugleiðing um Vikivaka. Dr. Jón Karl Helgason, lektor.
Sunnudagur 15. febrúar. Dr. Páll Skúlason, prófessor, ræðir um samtímann frá sjónarhóli heimspekinnar.
Sunnudagur 22. febrúar. Ólöf Nordal, listamaður, fjallar um trúna og listina.
Haustið 2008 í Hallgrímskirkju kl. 10.00 á sunnudögum
Sunnudagur 5. október: Trúarbragðafræðsla í skólum. Hvað er að gerast? - Dr. Sigurður Pálsson
Sunnudagur 12. október: Æðruleysisbænin. - Sr. Birgir Ásgeirsson
Sunnudagur 19. október: Er hlýnun jarðar guðfræðilegt vandamál? - Sólveig Anna Bóasdóttir ræðir um vistguðfræði og umhverfissiðfræði.
Er hlýnun jarðar guðfræðilegt vandamál?
Fyrirlestur í Hallgrímskirkju á fræðslumorgni 19.október 2008
Hver heldurðu eiginlega að þú sért? Einhver okkar hafa örugglega einhverntíma á lífsleiðinni fengið þessa óvingjarnlegu spurningu. Hver heldurðu eiginlega að þú sért? Heldurðu að þú sért eitthvað merkilegri en ég, ha?
Já, hver höldum við eiginlega að við séum? Þessi spurning hefur um nokkra hríð brunnið á kristnum guðfræðingum og siðfræðingum. Ástæðan er sú að spjótum hefur verið beint að kristinni trú og mannmiðlægri siðfræði hennar og hún ásökuð fyrir að upphefja manninn á kostnað náttúrunnar og annarra lifandi vera. Ásökunin, ef svo má kalla, gengur út á að hin kristna mannmiðlæga siðfræði ýti undir sérstaka tign mannsins andspænis öðrum lífverum því samkvæmt Biblíunni sé maðurinn kóróna sköpunarverksins – æðri öllum öðrum sköpuðum hlutum.
Það eru 40 ár síðan miðaldasöguprófessorinn Lynn White setti fram þessa gagnrýni á kristin trúarbrögð. („The Historical Roots of Our Ecologic Crisis,“ Science 155 (10 March) 1967) Þá var ekki farið að tala um hlýnun jarðar eða loftslagsbreytingar eins og í dag. Umræðu- og áhyggjuefni Whites var almennt harkaleg framganga mannsins gagnvart náttúrunni, eyðing lífríkis og náttúrugæða. White, sem var sagnfræðingur og sérfræðingur í tækniframþróun á miðöldum, gekk út frá því að maður og náttúra hefðu alltaf verið í ákveðnu samspili og í því samspili hefði ríkt ákveðið jafnvægi. Iðnbyltingin og framþróun í takt við vaxandi tækni og vísindi gerði að verkum að maðurinn væri nú tekinn til við að eyðileggja og spilla náttúrunni. Jafnvægið væri horfið. Í leit sinni að skýringum á framferði manna í hinum vestræna heimi gagnvart náttúrunni staðnæmdist White við viðhorf miðalda kristindóms til náttúrunnar. Framkoma mannsins við náttúruna, það sem maðurinn gerir við umhverfi sitt, sagði White, byggir á hugmyndum hans um eigin stöðu sína í náttúrunni/umhverfinu. Við getum kallað þessar hugmyndir „mannskilning“, þ.e. hvern maðurinn telur sig vera er í fullkomnu samræmi við það hvað hann telur sig hafa rétt til að gera. Síðan staðhæfði White að gyðing-kristin guðfræði og siðfræði væri ekki aðeins mannmiðlæg, heldur hefði hún beinlínis fjandsamlega afstöðu til náttúrunnar. Sú afstaða sagði White að byggðist á biblíulegum hugmyndum um að maðurinn væri skapaður í Guðs mynd. Sú hugmynd hefði verið túlkuð sem yfirburðir mannsins gagnvart öðrum lífverum í kristinni hefð, guðfræðingar gerðu mikið úr því sem greindi að mann og aðrar lífverur: maðurinn væri sagður ólíkur öðrum dýrum, hann væri með sál og skynsemi og væri því settur yfir allt og alla.
Hvernig tóku þá guðfræðingar og siðfræðingar innan kristinnar hefðar þessari gagnrýni á guðfræði og siðfræði?
Jú, bara vel. Margir tóku hana alvarlega alveg frá upphafi og öflugur hópur vestrænna guðfræðinga hefur unnið mikið verk á þessu sviði. Fá svið kristinnar guðfræðiiðkunnar hafa blómstrað viðlíka og vistguðfræðin og umhverfissiðfræðin undanfarin 10 – 15 ár. Í hnotskurn má segja að fjölmargir samtíma guðfræðingar taki undir með Lynn White og styðji staðhæfingu hans um að ranghugmyndir um manninn sem lífveru og stöðu hans í heiminum eigi sinn þátt í umhverfisspjöllum, eyðileggingu náttúrunnar, vistkerfisins og loftlagsins um víða veröld. Fæstir telja þó að alla sök sé hægt að heimfæra upp á kristna hugmyndafræði og guðfræði, svo einfalt sé málið ekki en það breytir ekki því að fjölmargir guðfræðingar segjast vilja axla ábyrgð á rangtúlkunum á stöðu mannins í kristinni trúarhefð og leitast við að endurtúlka ýmis kjarnaatriði kristinna kennisetninga.
Erindi mitt hér í dag hverfist þá um þetta: hvernig getur hlýnun jarðar og önnur þau umhverfisvandamál sem efst eru á baugi í dag verið guðfræðileg vandamál? Hefur guðfræðin eitthvað fram að færa sem eykur líkurnar á því að við sem nú lifum og ekki síður komandi kynslóðir getum áfram búið á jörðinni í sátt og samlyndi við náttúruna? Til að svara þessum spurningum sný ég mér fyrst almennt að kristinni orðræðu um yfirvofandi og yfirstandandi umhverfisvá og eftir það sérstaklega til nokkurra þekktra kristinna guðfræðinga sem unnið hafa með þessi mál og að mínu mati sett fram áhugaverð svör við spurningum mínum.
Fyrst ætla ég að fjalla um spurninguna á almennum nótum: hvernig getur hlýnun jarðar og önnur þau umhverfisvandamál sem efst eru á baugi í dag verið guðfræðileg vandamál? Það eru nokkur atriði í kristinni orðræðu sem ég vil nefna sérstaklega í því sambandi:
a) Vistfræðin og sú heildstæða þekking sem þar er að finna varðandi órofa tengsl allra lífvera, hvernig heimurinn hefur þróast, maðurinn orðið til, hvernig við manneskjur eru algerlega háð ákveðnum aðstæðum á jörðinni (vatni, mat, landi og loftslagi) til að geta lifað,öll þessi þekking hefur orðið mörgum guðfræðingum áskorun. Loftslagið er lang mikilvægasta kerfið á jörðinni. Það stjórnar öllu öðru; vatni, landi, sólinni, matnum. Það gerir suma staði ákjósanlega til að búa á, aðra óákjósanlega, eða jafnvel ómögulega. Þannig eru gæði rýmis fyrir manneskjur og önnur lífsform algerlga háð loftslaginu. Það sem hlýnun jarðar birtir okkur með harðneskjulegum hætti er hversu allt líf á jörðinni getur raskast við það að jarðarhiti hækkar um nokkrar gráður. Hvað gera guðfræðingar við þessa þekkingu? Í hnotskurn má segja að ögrun vistfræðinnar birtist í skrifum þeirra um tengslin milli Guðs, náttúrunnar og mannsins. Hið nýja verkefni felst í að endurhugsa kristnar kenningar um heiminn og náttúruna, samband Guðs og veraldarinnar og hver sé köllun mannkyns.
b) Í framhaldi af þessu má þá segja að margir guðfræðingar hafi breytt um stefnu í þá veru að færa guðfræðina í átt til jarðarinnar í stað þess að benda upp til himins. Þessi jarðar-nálæga guðfræði leggur ofuráherslu á að jörðin og náttúran öll sé sannarlega Guðs sköpun. Guð er ekki fjarlægur jörðinni, hann er jörðin, viska hans og kraftur er í náttúrunni. Þess vegna sé nauðsynlegt að þekkja visku náttúrunnar, þekkja hvernig allir hlutir hanga saman, hvernig allt sé samtengt í lífríkinu og maðurinn hluti þess.
c) Síðast á þessum almennu nótum vil ég nefna að efniviður hinnar nýju vistguðfræði kemur að sjálfsögðu ekki einvörðungu frá vistfræðinni. Næring hennar kemur líka innan frá, frá guðfræðinni sjálfri þar sem finna má mikla fjársjóði visku, ekki síst djúpstæða tilfinningu fyrir sáttmálahugsun og hugsun um réttlæti. Sáttmálahugsunin birtist m.a. í skrifum um að jörðin sé heimili okkar allra: manneskja, dýra og plantna. Hugtakið Eco-justice, eða vistfræðilegt réttlæti er stórt hugtak sem birtir m.a. meðvitund guðfræðinganna fyrir hinni óréttlátu skiptingu gæða heimsins nú þegar, og hvernig t.d. hlýnun jarðar mun bitna harðast á þeim fátækustu þar sem þeir byggja staði í heiminum sem hætta er á að fari verst út úr hlýnun jarðar.
Hina guðfræðilegu siðfræðilegu hugsun vistguðfræðinga má pressa niður í fjögur hugtök: Samstöðu – sjálfbærni – nægjusemi og jöfnuð:
Samstaða með öðru fólki og tegundum á jörðinni, við erum öll félagar í jarðarsamfélaginu og eigum að auðsýna jörðinni/náttúrunni dýpstu virðingu
Vistfræðileg og samfélagsleg sjálfbærni, við manneskjur verðum að temja okkur samfélagslega lífshætti sem gera áframhaldi líf mögulegt á jörðinni
Nægjusemi verður að verða lögmál daglegs lífs,það verður að vera bæði þak og gólf fyrir neyslu okkar
Réttlát þátttaka fjöldans í ákvörðunum um það hvernig við eigum að fara að því að halda uppi góðu lífi fyrir alla (D.T.Hessel og R.R.Ruether, „Current Thought on Christianity and Ecology“, Christianity and Ecology, bls. Xxxiii – xlvii, 2000)
Látum hér nóg sagt á almennum nótum um innihald og markmið vistguðfræðinnar. Ég ætla nú að kynna fyrir ykkur nöfn tveggja guðfræðinga á sviði vistguðfræði: þetta eru þær Sallie McFague og Elizabeth Johnson, báðar bandarískir prófessorar við virta háskóla í systematískri guðfræði (trúfræði). Báðar þekkja þær grein Whites og eru sammála honum langt á leið. Þannig eru þær sammála honum um að túlkun guðfræðinga á innihaldi kristinnar trúar hafi verið of mannmiðlæg. Gegn hefðbundinni mannmiðlægri kristinni guðfræði boða þær Sallie FcFague og Elizabeth Johnson það sem kalla má lífhyggjuguðfræði og siðfræði. Lífhyggjan leggur áherslu á að náttúran og aðrar lifandi verur en maðurinn hafi líka sjálfstætt gildi. Efla þurfi velferð dýra og gróðurs, lífríkisins eða vistkerfisins í heild. Þessa skoðun, að allt lífríkið hafi sjálfstætt gildi, má að þeirra mati rökstyðja út frá kristinni sköpunartrú: ekki bara allir menn heldur allt líf er skapað af Guði. Allt líf er gott í sjálfu sér, ekki bara líf mannsins.
Elizabeth Johnson bendir á nokkuð stórmerkilegt: guðfræðin eða öllu heldur guðfræðingar eru gleymnir, geta hreinlega misst minnið. Þetta sem Lynn White benti á varðandi mannmiðlægni kristninnar er bara að hluta til rétt, segir hún. Fyrstu 1500 ár kristni hafði náttúran og jörðin allt aðra stöðu í kristinni guðfræði en hún hefur nú á tímum. Breytingin varð fyrir u.þ.b. 500 árum, nánar tiltekið við siðbreytingina. Upplýsingin, iðnbyltingin, allt hjálpaði þetta til. Þetta með siðbreytinuna er áhugavert því hún heldur því blákalt fram að spurning Lúthers: „hvar get ég fundið náðugan Guð“ sýni svart á hvítu hvernig mótmælendur beindu sjónum inn á við, að synd einstaklingsins og sekt, að frelsun mannsins. Þessi áhersla á syndina og sektina náði líka til heimsins og alls sem í honum var. Ekkert var gott nema Guð og Orð hans. Hátt upp hafinn Guð sem leit í náð sinni niður til manns og heims. Þessi tortryggni gagnvart manninum og heiminum varð allsráðani í guðfræðinni, ekki síst guðfræði mótmælenda.
Hverju gleymdi þá guðfræðin? Jú, hún gleymdi því að jörðin er heilög, allur heimurinn og náttúran öll er dásamleg sköpun og gjöf Guðs þar sem heilagur andi starfar. Guðfræðingar frá og með 16. öldinni týndu niður visku ritningarinnar, spámannanna og sálmanna um gæði sköpunar Guðs. Þeir gleymdu hvernig fornaldar- og miðaldaguðfræðingar héldu saman í nánum tengslum Guði, heimi og mannkyni öllu. Gleymdu Ágústínusi kirkjuföður sem talaði um tvær bækur sem Guð hefði gefið mannkyni: bók náttúrunnar og heilaga ritningu. Ef mannkyn lærir að lesa bók náttúrunnar rétt, sagði Ágústínus, þá mun það heyra hið sanna orð Guðs og leiðast áfram til þekkingar á visku Guðs, krafti og kærleika. Hildegard af Bingen, Bonaventure, og Tómas frá Akvíno: öll skrifuðu þau af ákefð um gæði náttúrunnar og hvernig kærleikur Guðs birtist í henni. Í þeirra huga var Guð, mannkyn og heiminn ein órjúfanleg heild þar sem fullkomið samræmi ríkti. (E.J. „Losing and Finding Creation in the Christian Tradition“, Christianity and Ecology, ritstj. D.T.Hessel and R.R.Ruether, bls.3 – 21, 2000)
Hvað segir þetta guðfræðingum sem leitast við að ástunda ábyrga guðfræði í samtímanum?
Fyrst ,að öll guðfræði er háð samhengi sínu, tíma og menningu og dregur dám af ríkjandi hugmyndum og skoðunum í samfélaginu. Engin guðfræði er almenn. Það sem orkar sterkt á guðfræðina er guðsskilningur, mannskilningur og náttúrusýn. Einstaklingshyggja síðustu árhundraða þar sem frelsun manneskjunnar, réttlæting fyrir trú var í brennidepli er ekki nógu gagnleg guðfræði á okkar tímum. Við verðum að taka til okkar þá sýn sem nútíma vistfræði birtir af því hvernig allt er samtengt í vistkefrinu, hvernig allt er hvað öðru háð, allar lifandi verur eitt þegar allt kemur til alls. Maðurinn er ekki einangraður einstaklingur heldur liður í vistkefi sem er órofið, flókið samhengi sem tengir menn við dýr og plöntur. Velferð mannsins og frelsun frá synd og sekt verður því að setja í stærra samhengi. Hlýnun jarðar er guðfræðilegt vandamál að því leyti að við guðfræðingar verðum að endurskoða hugmyndir okkar um Guð, mann, náttúru og heiminn allan. Nánar tiltekið: um tengslin þarna á milli.
Ég hef nú talað nokkuð um náttúrusýn og einnig um mannskilning, en ég hef sagt sáralítið um Guð. Hugmyndir okkar um Guð koma umhverfismálunum svo sannarlega við svo það verður ekki undan því vikist að taka þá umræðu. Ég kalla á guðfræðinginn snjalla Sallie McFague mér til fulltingis í því máli.
McFague útlistar helstu atriði í hinum klassíska kristna skilning á Guði sem skapara heimsins og frelsara manna. Þar er að finna Guð sem er hátt upp hafinn, alvitur, algóður, almáttugur, hefur skapað heiminn úr engu, í gæsku sinni, ekki vegna sjálfs sín því hann þarf ekki á heiminum að halda. Guð er við stjórnvölinn, hans er mátturinn og dýrðin. Því miður fellur heimurinn vegna syndar mannsins. Guð á ráð við því. Hann frelsar hinn fallna heim, semur frið við synduga menn með því að fórna syni sínum. Þessar hugmyndir þekkjum við harla vel. (McFague, A New Climate for Theology. God, the World, and Global Warming, 2008 (Fortress Press)
McFague er einkar hjálpleg þegar hún minnir okkur á að allt tal um Guð er tilraun til að lýsa sambandi Guðs við mann og heim. Guði kristninnar er misjafnlega lýst í þessum tengslum. Við skulum skoða nokkur guðslíkön:
Eitt er frá 17. öld og lýsir Guði sem úrsmiðnum sem dregur upp úrið sem hann hefur skapað en lætur það síðan að mestu leyti ganga af sjálfu sér. Einstaka sinnum grípur guð inn í gangverkið, einkum þegar eitthvað bjátar á, hamfarir eða slys af einhverju tagi eiga sér stað. Þetta líkan úthýsir guði að mestu leyti úr heiminum. Þessu líkani hafnar McFague og segir það ókristið og ógagnlegt á 21. öld. Það er ókristilegt vegna þess að það hefur ekkert í sér af hinum forna hebreska skilningi um Guð sem sé með manninum og heiminum alla daga. Í ljósi hlýnunar jarðarinnar er það líka óhæft – því hvernig á þessi fjarlægi heimssmiður að grípa inn í feril bráðnandi jökla, vaxandi fátæktar og útrýmingu tegunda?
Annað líkan sem hún nefnir kallar hún samræðulíkanið og segir það hafa djúpar rætur í hebreískri og kristinni hefð. Guð talar og maðurinn svarar. Mótmælendur hafa verið hrifnir af þessu líkani en í því er samband guðs við heiminn smættað niður í sambandið við manninn eingöngu: öll áhersla liggur á synd, sekt og fyrirgefningu mannsins. Guð hefur bara áhuga á manninum og frelsun hans. Veröldin og náttúran verður hér útundan. Þetta er hættulegt líkan á okkar tímum segir McFague, en áfram vinsælt meðal þeirra sem einblína á persónulega frelsun einstaklingins.
Þriðja guðslíkan sem McFague nefnir er konungslíkanið. Í því er máttur og dýrð Guðs ítrekuð, Guð stjórnar undirsátum sínum sem aftur lúta honum í hollustu og hlýðni. Þetta er elsta guðslíkanið, það sem liggur að baki hinum biblíulegum sköpunarsögum – og er alltaf jafn vinsælt. Það er mun persónulegra en úrsmiðslíkanið en á það sameiginlegt með samræðulíkaninum að það lítur mjög til frelsunar einstaklingsubs. Það skaðlega við þetta líkan, segir McFague, er að margt kristið fólk lítur ekki á þessa guðsmynd sem líkan, þ.e. eina mögulega leið til að tala um Guð, heldur einu leiðina. Náttúran og veröldin er ekki með í þessu líkani og það gagnrýnir McFague líka.
Fjórða líkanið sem hún tekur fyrir kallar hún gerandalíkanið. Það er fornt og á sér rætur í hebreískri og kristinni hefð. Guð er persónugerður,hann er gerandi sem hefur áætlanir og markmið fyrir heiminn í sögunni. Í klassískri framsetningu þess er Guð allt í senn: gerandi, skapari, frelsari heimsins. Allir þekkja þetta líkan. Samkvæmt því er Guð eins og við, hefur sömu mannlegu eiginleikana. Það sem McFague hefur við þetta líkan að athuga er hvernig megi hugsa sér afskipti Guðs af heiminum. Fyrir vísindabyltinguna var það kannski ekki erfitt en á okkur tímum, ekki síst ef við tökum nú með alla þá þekkingu á vistfræði sem nú liggur fyrir, og ég hef minnst á, þá er það mjög erfitt að ímynda sér hvernig Guð tekur þátt í heiminum og stjórnar gangi náttúrnnar t.d. Eins og með hin guðslíkönin þá vantar heiminn og umhverfi mannsins í gerandalíkanið. Guð er eitt – heimurinn allt annað. Fókusinn er á Guði og áætlunum hans með sköpunina. Líkanið er þegar allt kemur til alls, segir McFague, andlegs eðlis, það fókuserar á plön guðs: það fjallar um það sem Guð vill með veröldina, ekki um veröldina eins og hún er.
Þó er það helst þetta líkan sem McFague velur að byggja á, þ.e. þegar búið er að endurhugsa það. Vankantar þess eru helst hin sterka aðgreining Guðs og heims. Endurhugsun hennar felst í því að leiða saman Guð og heiminn (eins og Elizabeth Johnson sagði okkur), líkt og gert var í 1500 ár: gera eitt úr því sem við erum svo vön að sjá sem tvennt ólíkt. Rökin fyrir þessari samleiðslu er ekki bara söguleg heldur koma þau frá N.T., frá sögunni um Jesús Krist og þeirri klassísku túlkun á lífi hans, dauða og upprisu að þar hafi verið á ferð: Guð-með okkur-hér –og-nú-í-heiminum-okkar. (McFague, A New Climate for theology, bls. 66 – 80)
Guðslíkan McFague nefni ég: Heimurinn sem líkami Guðs. Ég ætla að kynna þetta guðslíkan í mjög stuttu máli og taka síðan afstöðu til þeirrar spurningar sem ég spurði hér í upphafi sem var sú hvort, guðfræðin hefði eitthvað það fram að færa sem auka myndi líkurnar á því að við sem nú lifum og ekki síður komandi kynslóðir getum áfram búið á jörðinni í sátt og samlyndi við náttúruna? Er guðslíkan Sallie McFague líklegt til þess að auka þær líkur?
McFague er hrifin af Ágústínusi kirkjuföður og til hans sækir hún mesta fyllingu í guðslíkan sitt. Guð eins og við þekkum hann gegnum Jesús Krist tók hold í líkama manneskju og bjó í heiminum. Það er eðli Guðs að holdgerast í heiminum. Samband Guðs og heims í ljósi holdtekjunnar er ein mikilvægasta kenning kristninnar. Kenning kristninnar um sköpunina og holdtekjuna er tvær hliðar á sömu mynt: í báðum er Guð uppspretta allrar tilvistar. Heimurinn er hold af holdi Guðs. Þess vegna, segir Sallie McFague, er ekkert ótilhlýðilegt við það að túlka það svo að sköpunin sé heimurinn sem aftur sé líkami Guðs. Þetta er gagnlegt líkan á okkar tímum, segir McFague. Það undirstrikar kærleika Guðs til heimsins, náttúrunnar og hvetur okkur til að huga að þeim sama heimi og náttúru, huga að náunga okkar í sinni víðfeðmustu mynd.
Heimurinn sem líkami guðs beinir sjónum að því hvernig okkur beri að lifa saman í sátt og samlyndi, í sinni víðtækustu mynd, í veröld sem skilin er sem líkami Guðs. Líkamslíkanið beinir athygli okkar að því sem er raunverulega hér. Við erum hér, en ekki bara við manneskjur heldur allar lífverur, í órjúfanlegri heild. Við mætum Guði hér í þessari veröld, í náttúrunni, en ekki síður í líkömum allra í heiminum. Skilningur á sköpun Guðs á þessum nótum segir okkur að ekkert líf sé of auðvirðilegt, of líkamlegt til þess að við manneskjur reynum ekki að leggja okkur að mörkum til blómstrunar þess. Hlýnun jarðar og afleiðingar hennar fyrir heiminn, jörðina, lífríkið, hina fátæku vekur þannig mikilvæga trúarlega köllun. Sem kristnar manneskjur á okkar tímum verður hver og einn að bregðast við afleiðingum hlýnunar jarðar.
Er þetta sannfærandi guðslíkan og mun heimurinn breytast ef fleiri aðhylltust það? Þessu er ómögulegt að svara, sérstaklega hinu síðarnefnda. Hvernig maður breytir heiminum veit ekki nokkur maður fyrirfram. En hvort þetta er sannfærandi guðslíkan, hins vegar. Þar treysti ég mér til að svara á jákvæðari nótum. Sú vistfræðilega þekking sem liggur því til grundvallar, og varðar stöðu mannsins í lífríkinu er okkur öllum holl og gagnleg. Mannmiðlægni kristninnar og menningarinnar í heild, má minnka til muna án þess nokkur skaði hljótist af. Við erum jörð, eins og kemur svo skýrt fram við sérhverja útför, af jörðu komin og til jarðar munum við hverfa að lokum og enda sem mold. Í öðru lagi þá finnst mér sem guðfræðingi guðsskilningur McFague á fullkomlega kristilegum nótum. Guð sem uppspretta alls lífs, kærleikur, sannleikur og gæska – allt eru þetta velþekkt stef úr klassískum kristindómi. Í þriðja lagi tek ég undir siðferðilega sýn Sallie McFague á umhverfisvandamálum líðandi stundar: við manneskjur bera mikla ábyrgð og getum miklu breytt til hins betra. Til þess höfum við skynsemi og þekkingu sem Guð hefur gefið okkur. Við erum meðskapendur í stöðugri sköpun heimsins og eigum að axla þá ábyrgð í gleði.
Kæru áheyrendur, ég setti fram tvær spurningar í upphafi þessa erindis míns. Ég spurði hvernig hlýnun jarðar og önnur þau umhverfisvandamál sem efst eru á baugi í dag gætu verið vandamál sem guðfræðingar veltu fyrir sér og tækju til sín. Ég vona að mér hafi tekist á þessum stutta tíma að gera nokkra grein fyrir því hvernig guðfræðingar hafa unnið með þessi mál.
Síðari spurningin, hvort guðfræðingar hafa eitthvað fram að færa sem gæti aukið líkurnar á því að við sem nú lifum og ekki síður komandi kynslóðir getum áfram búið á jörðinni í sátt og samlyndi við náttúruna orkar kannski meira tvímælis. Guðfræðingar eru örugglega ekki með neina töfralausn á þessu máli. En margir þeirra vilja leggja sitt af mörkum til þessa málaflokks Það ber ekki að misvirða. Hlýnun jarðar og afleiðingar hennar í heiminum er á ábyrgð okkar allra. Það er ekki guðfræðilegt vandamál sem slíkt en guðfræðingar standa heldur ekki fyrir utan það málefni, sérstaklega ekki ef við aðhyllumst þann skilning að jörðin sé líkami Guðs. Það líkan og sú líking lýkur upp dyrum og býður fleirum að koma í hópinn.
Sunnudagur 26. október: Hallgrímsdagur. Fræðslumorgunn fellur niður.
Sunnudagur 2. nóvember: Nútíminn og kirkjan með augum stjórnmálamannsins. - Katrín Jakobsdóttir, alþingismaður.
Sunnudagur 9. nóvember: Biblían og menningin - Dr. Kristinn Ólason.
Sunnudagur 16. nóvember: Trú og kirkja í hringiðu stjórnmálanna. - Illugi Gunnarsson, alþingismaður.
